Ukratko

Ostaci rimske i ranovizantijske Ulpijane zauzimaju površinu od 35Ha, a nalaze se pored današnje Gračanice. Na ovom višeslojnom lokalitetu otkriven je kulturni sloj od 4t. Bedemi rimskog grada obrazovali su nepravilnu četvorougaonu osnovu. Severno i zapadno od grada nalazile su se nekropole, a severoistočno kastrum kvadratne osnove. Osnivanje grada vezuje se za Trajanovu vladavinu (98-118). Početno manje rudarsko naselje preraslo je u grad sa statusom rimskog municipija. Ulpijanaje rano postala sedište episkopije – saboruu Serdici 343. godine prisustvovao je i njen episkop Makedonijus.

Grad je potpuno razrušen u vreme avarsko-slovenskih napada krajem VI i početkom VII veka. Sondažnim arheološkim iskopavanjima, započetim 1953 (koja su pratili konzervatorski radovi), otkriveni su delovi antičke Ulpijane: jednobrodna bazilika sa kriptom u severozapadiom delu naselja; ostaci dveju termi; delovi mozaičkog poda neke građevine; deo stilobata antičkog hrama; gradska kapija sa kulama i početak glavne ulice (sagbo). Na severnoj nekropoli otkrivene su zidane grobnice, memorija sa velikim mermernim sarkofagom i ostaci podnog mozaika sa donatorskim natpisom.